Zasada działania tego algorytmu jest często porównywana do porządkowania kart w wachlarz podczas gry. Każdą kartę wstawiamy w odpowiednie miejsce, tzn. po młodszej, ale przed starszą. Podobnie jest z liczbami.
Pierwszy element pozostaje na swoim miejscu. Następnie bierzemy drugi i sprawdzamy, w jakiej relacji jest on z pierwszym. Jeśli jest niemniejszy, to zostaje na drugim miejscu, w przeciwnym wypadku wędruje na pierwsze miejsce. Dalej sprawdzamy trzeci element (porównujemy go do dwóch pierwszych i wstawiamy w odpowiednie miejsce), czwarty (porównujemy z trzema pierwszymi), piąty itd. Idea działania algorytmu opiera się na podziale ciągu na dwie części: pierwsza jest posortowana, druga jeszcze nie. Wybieramy kolejną liczbę z drugiej części i wstawiamy ją do pierwszej. Ponieważ jest ona posortowana, to szukamy dla naszej liczby takiego miejsca, aby liczba na lewo była niewiększa a liczba na prawo niemniejsza. Wstawienie liczby do posortowanej tablicy wymaga więc czasu O(n). Wynika z tego złożoność algorytmy: O(n²)
Oto przykład dla nieposortowanego ciągu <2, 4, 1, 3>